این شهرستان از شمال محدود است به استان های آذربایجان شرقی و اردبیل ، از شرق به شهرستان های طارم و ابهر ، از جنوب به شهرستان های ایجرود و خدابنده و از غرب به شهرستان ماهنشان و از شمال غربی به شهرستان میانه .

این شهرستان در 48 درجه و 55 دقیقه الی 47 درجه و 40 دقیقه طول شرقی نصف النهار گرینویچ و 37 درجه و 15 دقیقه تا 36 درجه و 25 دقیقه عرض شمالی خط استوا قرار گرفته است .

مرکز استان در کنار رودخانه واقع شده است و حدود 1663 متر از سطح دریا ارتفاع دارد .

از نظر توپوگرافی شهرستان زنجان منطقه ای است کوهستانی که به صورت فلات مرتفعی خود نمائی می کند و در اثر تجزیه رودخانه ها ، جلگه های حاصلخیز مستقلی تشکیل داده است و ناهمواریهای این شهرستان به کوه های زنجان شمالی و کوه های زنجان جنوبی تقسیم گردیده است .مشهورترین رودهای این شهرستان قزل اوزن و زنجانرود می باشند .

 

پیشینه تاریخی

منطقه زنجان از گذشته دور و به دلیل قرار گرفتن بر سر راه تجاری ری قديم به آذربايجان دارای اهميت بوده است. قديمى ترين نامى كه به اين منطقه اطلاق شده، زنديگان به معناى اهل كتاب زند (معروف ترين كتاب آيين زردشتى ساسانى) و گان از پساوند اهل باستان است كه در دوره ساسانيان بر اين منطقه گذاشته شده است.

نطفه اصلی این منطقه از شهر زنجان آغاز شده و در کتاب های تاریخی و سفرنامه جهانگردان، پژوهشگران و سفیران سیاسی کشورهای مختلف بارها از این منطقه یاد شده است. حمدالله مستوفی در "نزهه القلوب" درباره زنجان چنين آورده است "... زنجان از اقليم چهارم است... اردشير بابكان آن را ساخت و "شهين" خواند و دور و باروش ده هزار گام است در فترت مغول خراب شد. هوايش سرد است و آبش از رودخانه‌ای كه به آن شهر منسوب است و از حدود سلطانيه برمی ‌خيزد و در سفيدرود می ‌ريزد و از قنوات ارتفاعات آن جا اكثر غله بود و در رودخانه جاليز و برنج نيز كارند، اما در آن شهر و ولايتش ميوه نيست و از طارمين آوردند..."

ياقوت حموی که در قرن هفتم هجری قمری می زیسته است در "معجم البلدان" درباره زنجان چنین آورده است "... زنجان به فتح اول و سكون ثانی شهر بزرگ و مشهوری است از نواحی جبال كه بين آذربايجان و ديگر شهرهای جبال واقع شده است. نزديک قزوين و ابهر است. عجم آن را به فتح (گاف) زنگان گويند. از اين شهر مردمانی از اهل علم و ادب و حديث برخاسته ‌اند. در سنه 24 هجری قمری به زمان عثمان بن عفاف (براء ين عازب) را ولايت ری داد و او در ابهر جنگيد و آ ن جا را فتح كرد و بعد قزوين را گشود و سپس متوجه زنجان شد و آن را با قهر و غلبه فتح كرد..." در كتاب "حدودالعالم من المشرق الی المغرب" که در قرن چهارم هجری قمری تالیف شده، درباره زنجان چنين آمده است ".. زنگان شهری است با نعمت بسيار و مردمانی آهسته..."
دیرینگی و قدمت زنجان بر اساس مطالعات انجام شده به اواخر هزاره دوم قبل از ميلاد مربوط می رسد. وجود نظرهای گوناگون درباره قدمت و تاریخ این منطقه اظهار نظر نهایی در مورد تاریخ اسکان در این منطقه را با دشواری روبه رو كرده است. دانشمندان با استناد به وجود محوطه‌های تاريخی در گاوازنگ، قره تپه، منجوق تپه و قبرستان‌های محوطه مذكور به فاصله های 4، 6 و10 كيلومتری شهر فعلی، موجوديت شهر زنجان را در اواخر هزاره دوم قبل از ميلاد تأييد می كنند. آنچه مسلم است این که موجودیت شهری زنجان در دروه ساسانیان تایید شده است. با گسترش شهر زنجان و ایجاد بخش ها، روستاها و دهستان های بسیار در اطراف آن، این منطقه از نظر تقسیمات کشوری به شهرستان تبدیل شد.